Rafał Lewandowski: Zwykle kiedy łączy się tych trzech fotografów ma się na myśli "Pokaz zamknięty" zorganizowany w PTF Gliwice w 1959 roku - trudno tutaj nie wspomnieć o cennych badaniach nad ich twórczością Adama Soboty z Wrocławia - ale mało kto dzisiaj już pamięta o ich wspólnej pierwszej wystawie w Klubie "Krzywe Koło" w Warszawie, rok wcześniej ("Wystawa trzech twórców"), zorganizowanej z inicjatywy Janusza Boguckiego. Był to efekt ich spotkania się na wystawie „Krok w nowoczesność" w 1957 w poznańskim PTF-ie i spotkania zimą pod kościołem Mariackim w Krakowie, a następnie w mieszkaniu u Janusza Boguckiego, gdzie pokazywali sobie nawzajem fotografie. To co łączyło ideologicznie Lewczyńskiego, Beksińskiego i Schlabsa to ich wspólna postawa wobec estetyki bułhakowskiej, bunt przeciw estetyce klasycznej, jej nudzie w sposobie przedstawiania rzeczywistości. Był taki dowcip o człowieku, który wygląda przez okno jadącego pociągu i widzi białe i czarne pasy. Wyobraźmy sobie że do tego okna dosiadło się tych trzech Panów i zamiast obserwować wciąż te same paski zobaczyło coś zaskakującego jakiś nieznany krajobraz. Schlabs w liście do Lewczyńskiego napisał: „Wystrzegaj się fotograficzności to największe niebezpieczeństwo fotografii artystycznej. Trzeba to przetworzyć. Otaczające nas przedmioty powinny być materiałem z którego dopiero coś budujemy" (z listu 7.01.1958). Ci trzej Panowie patrząc przez okno pociągu, dali nam być może pierwsi w historii polskiej fotografii lekcję którą Susan Sontag sformułowała w następujący sposób: „należy studiować fotografię - nie sposób jej wykonywania, lecz sposób patrzenia na nią i rozumienia jej różnorodnych funkcji". Oczywiście nie działo się to kosztem ich warsztatu fotograficznego, biegłość osiągnęli również w tej dziedzinie, chodzi tu raczej o sposób myślenia.

 
Nowe źródła subiektywnej fotografii? Rozmowa Adama Mazura z Rafałem Lewandowskim (OBIEG)

Zdzisław Beksiński

Jerzy Lewczyński

Bronisław Schlabs